Imago lacus

The picture above was taken by a dear friend, the American poet Debra Kang Dean (please do not use it without permission). I met Debra three years before, when I went to Walden to work with his late husband Brad, a great Thoreau scholar. Once we spent hours tracking this quotation: "Some men go fishing all their lives without ever realizing it's not fish they are after." We concluded that Thoreau never wrote it, but si non è vero...

Sunday, October 28, 2012

August 1858

Aug. 5. [...] The kingbird, by his activity and lively note and his white breast, keeps the air sweet. He sits now on a dead willow twig, akin to the flecks of mackerel sky, or its reflection in the water, or the white clamshell, wrong side out, opened by a musquash, or the fine particles of white quartz that may be found in the muddy river's sand. He is here to give a voice to all these. [...]

Aug. 9. Edward Bartlett shows me this morning a nest which he found yesterday. It is saddled on the lowest horizontal branch of an apple tree in Abel Heywood's orchard, against a small twig, and answers to Nuttall's description of the goldfinch's nest, which it probably is. The eggs were five, pure white or with a faint bluish-green tinge, just begun to be developed. I did not see the bird.

It is but little you learn of a bird in this irregular way,--having its nest and eggs shown you. How much more suggestive the sight of the goldfinch going off on a jaunt over the hills, twittering to its plainer consort by its side! [...]

Aug. 14 [...] To speak from recollection, the birds which I have chanced to hear of late are (running over the whole list):--

The squealing notes of young hawks.

Occasionally a red-wing's tchuck.

The link of bobolinks.

The chickadee and phebe note of the chickadees, five or six together occasionally.

The fine note of the cherry-bird, pretty often.

The twitter of the kingbird, pretty often.

The wood pewee, with its young, peculiarly common and prominent.

Only the pee p of the robin.

The pine warbler, occasionally.

The bay-wing, pretty often.

The seringo, pretty often.

The song sparrow, often.

The field sparrow, often.

The goldfinch, a prevailing note, with variations into a fine song.

The ground-robin, once of late.

The flicker's cackle, once of late.

The nighthawk, as usual.

Aug. 29. [...] Ah! what a voice was that hawk's or eagle's of the 22d! Think of hearing, as you walk the earth, as usual in leaden shoes, a fine, shrill scream from time to time, which you would vainly endeavor to refer to its true source if you had not watched the bird in its upward flight. It comes from yonder black spot on the bosom of a cloud. I should not have suspected that sound to have issued from the bosom of a cloud if I had not seen the bird. What motive can an eagle have for screaming among the clouds, unobserved by terrestrial creatures? We walk invested by sound,--the cricket in the grass and the eagle in the clouds. And so it circled over, and I strained my eyes to follow it, though my ears heard it without effort.

Thursday, October 25, 2012

H bariko barikurako kapikua

Ane ala aztia,
gu gara ekaitza:

"Ni belaze," zioen
"neoiz ez alebin."

Aztiak, e? ara!
gu gaitza alaena.

Tuesday, October 23, 2012

Once decisiones (1)

La primera decisión crucial glosada en el libro de Iban Zaldua es la de escribir en una lengua o en otra, en euskera o en erdera. Esta decisión es un lujo que nos permitimos por aquí debido a que prácticamente todos los vascohablantes por fuerza han de manejarse en otra lengua; es decir, son bilingües o plurilingües. No es un lujo raro; histórica y antropológicamente hablando, lo anómalo es el monolingüismo, como explica muy bien el filólogo Enrique Bernárdez, pero supone una decisión importante para un escritor. Iban le da unas cuantas vueltas y al final parece inclinarse por no terminar de elegir nunca, defendiendo esa “pequeña libertad de la que deberíamos gozar los escritores vascos en estos días” (p. 26). Entiendo su alergia a cierto compromiso militante con la lengua, que a menudo no suele hacer buena literatura, pero quiero insistir aquí en algunas razones que a mí me han acercado a la que se hace en euskera, algunas ya señaladas por Iban y otras de mi cosecha.

1. "Porque me peta":
Lo menciona Iban vía Jokin Muñoz, pero ya lo había dicho antes Sarrionandia citando al poeta gallego Celso Emilio Ferreiro:
Lingua proletaria do meu pobo,
eu fáloa porque sí, porque me gosta
porque me peta e quero e dáme a gana...
(Lo cuenta Hasier Etxeberria en su libro de conversaciones con escritores vascos.)

2. Porque escribo mejor en esa lengua. "Mejor", desde luego, requiere una explicación: qué sea escribir mejor en poesía no es cuestión fácil. En mi caso, significa sobre todo escribir despacio y desde una cierta distancia o extrañamiento con respecto al lenguaje. Pero también tiene relación directa con lo siguiente:

3. Porque leo más (o con mayor interés) lo que se escribe en esa lengua. Esta razón es fundamental para mí, pero lo ha dicho Iban varias veces, en este libro y fuera de él: hubo un momento en que la literatura vasca en euskera comenzó a interesarle de manera más intensa que la literatura vasca en castellano, porque (por decirlo de alguna manera) estaba más viva o conectaba más directamente con su vida; los momentos son distintos (supongo que los 90 para Zaldua, para mí diez años más tarde) pero la sensación la comparto. La poesía vasca en castellano no hace mal papel, ni mucho menos (pienso en algunos poemas de José F. de la Sota o de Karmelo C. Iribarren), pero el panorama en euskera me parece más dinámico y autónomo, más cercano y a la vez más cosmopolita (pienso entonces en Angel Erro o Kirmen Uribe).

4. Porque me ayuda a escribir en la otra lengua. Esto puede parecer retorcido, pero coincide con mi experiencia y la de muchos otros: lo dice Zaldua y lo había dicho antes Erro (en el prólogo a Esku ezkerraz).

5. Porque me hace prestar más atención a lo que escribo. Y esto lo digo yo.

June 1858

June 2. [Monadnock]

We returned to our camp and got our tea in our sunken yard. While one went for water to the spring, the other kindled a fire. The whole rocky part of the mountain, except the extreme summit, is strewn with the relics of spruce trees, a dozen or fifteen feet long, and long since dead and bleached, so that there is plenty of dry fuel at hand. We sat out on the brink of the rocky plateau near our camp, taking our tea in the twilight, and found it quite dry and warm there, though you would not have thought of sitting out at evening in the surrounding valleys. It was evidently warmer and drier there than below. I have often perceived the warm air high on the sides of hills late into the night, while the valleys were filled with a cold damp night air, as with water, and here the air was warmer and drier the greater part of the night. We perceived no dew there this or the next night. This was our parlor and supper-room; in another direction was our wash-room. The chewink sang before night, and this, as I have before observed, is a very common bird on mountain-tops. It seems to love a cool atmosphere, and sometimes lingers quite late with us. And the wood thrush, indefinitely far or near, a little more distant and unseen, as great poets are. Early in the evening the nighthawks were heard to spark and boom over these bare gray rocks, and such was our serenade at first as we lay on our spruce bed. We were left alone with the nighthawks. These withdrawn bare rocks must be a very suitable place for them to lay their eggs, and their dry and unmusical, yet supramundane and spirit-like, voices and sounds gave fit expression to this rocky mountain solitude. It struck the very key-note of the stern, gray, barren solitude. It was a thrumming of the mountain's rocky chords; strains from the music of Chaos, such as were heard when the earth was rent and these rocks heaved up. Thus they went sparking and booming, while we were courting the first access of sleep, and I could imagine their dainty limping flight, circling over the kindred rock, with a spot of white quartz in their wings. No sound could be more in harmony with that scenery. Though common below, it seemed peculiarly proper here.

Friday, October 19, 2012

Bi arreba eta bi gehiago

Atzo Hernanin ikuskizun hunkigarriaz gozatu genuen, ‘Bi arreba’ren première, Andoni Egaña bertsolariak eta Xabier Lizaso pianistak sortutakoa. Xenpelarren eta Frédéric Chopin-en bizitza ‘paraleloak’ eta lana oinarritzat hartuz, 19. mendeko Europa eta Euskal Herrira dotoreziaz eraman gintuzten.

Chopin (1810ean jaioa) eta Xenpelar (1835ean) gaitzak jota hil ziren eta azken hilabetetan euren arrebak izan zituzten biek zaintzaile lanetan. Chopinen arreba Varsoviatik Parisera joan zen anaia zaintzera; Xenpelar, berriz, Errenterian ez zuen inork zaindu nahi, haren arreba izan ezik, gaitza oso kutsakorra zelako (eta arreba ere handik gutxira hil zen).

Ardatz hori hartuta, atzoko saioan musika, hitza, azalpenak, inprobisazioa, argia eta kea uztartu ziren belarrien gozamenerako. Biziki gustatu zitzaidan Egañak bere arrebari egin zion bertsoa. Anekdota pertsonalatik haratago, bertso horrek emakumeek gizartean duten zaintzaile rola gogorazi zigun. Bi arreba horiek ez ziren salbuespen bat; saioa bukatzerakoan, eta 19. mendetik irten gabe, oso gertu dudan beste idazle baten arrebarekin akordatu nintzen: Sophia Thoreau, alegia.
Chopin hil zen urtean, 1849an, desobedientziari buruzko bere testu ospetsua argitaratu zuen Henry David Thoreau idazle eta naturazale estatubatuetarrak. Gero heldu zen bere ‘hamarkada miresgarria’, 1850tik 1860ra, baina 1862an tuberkulosiak azkenik eraman zuen Thoreau ere bai. Urte horretan Sophiak etengabe lagundu zion nebari bere azken idatziak argitara ematen, Wild Apples ["Basa sagarrak"] izenekoa tartean. Hilzorian zegoela liburuak irakurri zizkion, eta hil ondoren bere idazlanak editatzeari ekin zion, Ellery Channing lagunarekin batera.

Tuesday, October 16, 2012

Martin de Villafranca eta Islandiako baleak

Hitzen uberaneko lagunei esker, urteetan zehar gogoan eduki dudan poematxo bat argitara eman dut. Zenbait datu eta irudi osagarri gehiago jakin nahi duenarentzat, musika eta guzti:


Esan bezala, Wikipedian gertaera hauei buruzko informazio ugari dago. Aipagarriena da euskara-islandiera pidgin-a azaltzen den sarrera. Aipatzen den hiztegia Islandiako Unibertsitatean dago ikusgai, Árni Magnússon Institutuan:


Donostiako untzi museoan daukagu “Baleazaleak” erakustaldia ikusteko aukera 2013ko apirilaren 7ra arte. Ez galdu gero! Liburu eder bat osatu dute, Donostiako Hontza liburudendan salgai:


Snjafjallasetur Heritage Centre-n 2006ko ekainean antolatu zen gertaera honi buruzko kongresu bat, zeinean euskal adituek eta Islandiakoek parte hartu zuten. Argazkian ikus daitezke, besteak beste, Selma Huxley, Michael Barkham eta Henrike Knörr izan zena. Hona hemen beren hitzaldien laburpenak.


Azkenik, beste literaturetan ere sarraskia aipatu dute. Bere Maravillas del crepúsculo nobelan, kasu, gertaera bera deskribatzeko orrialde asko ematen ditu Sjön idazle islandiarrak. Eta bideo interesgarri bat egin zuten Untzi Museoan TVEkoek, hemen ikusgai, Martin de Villafranca-ri buruzko elkarrizketa batekin.

Monday, October 15, 2012

Once decisiones cruciales (-1)

Hoy iba a comenzar con mis glosas al capítulo 1 del libro de Iban, pero me he vuelto a entretener con el prólogo, que es muy entretenido porque, entre otras cosas, se nos aclara que el título procede nada menos que del gran George Steiner-Saruman. También avisa el autor que, como todas las guías del mundo, esta suya va a retratar la literatura vasca de manera “incompleta, parcial y subjetiva”, como no podía ser menos. Y que, por tanto, el libro va sobre todo de narrativa, que es la parte que Iban mejor conoce, aunque desde luego no faltan referencias al ensayo o la poesía.

En esas estaba cuando veo que el Instituto Etxepare acaba de sacar una guía con nuestro Top Ten literario, los diez libros vascos que todo curioso visitante debería conocer y, oh sorpresa, compruebo que los 10 libros 10 son de narrativa. No me escandalizo, nada nuevo bajo el sol: aunque Kirmen Uribe haya dicho alguna vez que la poesía es algo más que literatura (y bien que le riñó el propio Iban por ello), pocas dudas hay de que cuando se habla de literatura todo el mundo piensa en narrativa (novelas sobre todo, pero afortunadamente eso va cambiando al menos entre nosotros, gracias también a los esfuerzos de Iban).

Como es lógico, Iban Zaldua tiene todo el derecho del mundo a hablar fundamentalmente de narrativa, pero una institución pública como el Etxepare está sometida a criterios más impersonales. Me sorprende que tengan tan claro que sólo la narrativa puede servir como carta de presentación de una literatura como la vasca. Aunque sólo fuera por razones de marketing o lip-service, algún libro de poesía o de saiakeratura no quedaría mal entre esos diez, máxime cuando cuatro de los autores elegidos (Atxaga, Cano, Sarrionandia y Uribe) son también excelentes poetas (y por lo menos dos son mejores poetas que narradores, pero no diré cuáles).

¿Es posible que, además de las once decisiones del libro de Zaldua, haya otra anterior, la de escribir poesía o narrativa? Más que una “decisión cero”, esta sería una decisión negativa en términos comerciales, visto lo que le importa la poesía al Etxepare... Pero no hay por qué preocuparse. Escribir poesía o narrativa no es una decisión crucial para ningún escritor que yo conozca por al menos dos razones (puede haber más, claro):
  1. casi todos los escritores vascos cultivan ambos géneros, con mayor o menor fortuna, de manera pública o privada, por lo que no tienen que decidir si van a escribir poesía o prosa como si fueran excluyentes: cultivan las dos y punto;
  2. hay un pequeño número de escritores (como el propio Iban o, ya puestos, yo mismo) que estamos genéticamente incapacitados para escribir en uno de los dos géneros (poesía en el caso de Iban; narrativa en el mío), así que tampoco tenemos nada que decidir al respecto...

Iban Zaldua
Ese idioma raro y poderoso. Once decisiones cruciales que un escritor vasco está obligado a tomar (Lengua de trapo, 2012)

Sunday, October 14, 2012

Once decisiones cruciales (0)

Yo no sé si soy un escritor vasco pero sí que el (pen)último libro de Iban Zaldua va a ser de mucho interés para mucha gente que no es ni lo uno ni lo otro. No debo ser el único que lo ha devorado en una sola tarde.

Aunque no es la primera vez que Iban escribe sobre esas “decisiones cruciales que un escritor vasco está obligado a tomar” (por ejemplo en Obabatiko tranbia [Alderdania, 2002] o en Animalia disekatuak [Utriusque Vasconiae, 2005], con este ensayo logra exponer una visión de la literatura vasca que es a la vez clara, ordenada, completamente personal y todo lo equilibrada que uno puede esperar en estas lides. De hecho, me parece que si de algo peca es de contención a la hora de sacar los colores al personal. No es ningún ingenuo, pero tampoco un quejica o un agorero, dos especies muy frecuentes en nuestro plumisferio.

Zaldua sólo se permite barrer para casa cuando se trata de reivindicar el cuento frente a la novela. En cuanto a la poesía, aunque presuma de “lirismo subdesarrollado” y nulo “aliento poético”, ha editado una excelente antología de poemas y poéticas (Erein, 2005) y hay quien dice haberle visto bailando claqué sobre las lápidas del “Paseo de la poesía” que atraviesa el campus de Leioa. Pero en este libro se centra en la narrativa, así que en sucesivas entradas (y estrenando etiqueta en plan “subrayado social”) comentaré algunos capítulos en relación a la poesía vasca, por completar y compartir mis impresiones al cerrar este estupendo libro, tan modesto como divertido.

Porque lo más importante, y esto no lo dice Iban sino yo, es que aquellas decisiones (y la ética que las sostiene) también las toman todos los días, de manera menos visible pero igualmente real, la inmensa mayoría de vascos que no son escritores.

Iban Zaldua
Ese idioma raro y poderoso. Once decisiones cruciales que un escritor vasco está obligado a tomar (Lengua de trapo, 2012)

Thursday, October 11, 2012

De ma main gauche

Gaur bertan ezusteko eder bat jaso dut, Iruñatik bidalia, Bordelen egina. Rouge Bourdeaux, baina ez da ardoa. Liburu txiki polita, ia plaquette bat. Clavel bat du azalean, baina ez da lorea. Usaindu dut: krabelin usaiarik ez, atelierrekoa  baizik. “Je me souviens”, pentsatu dut. Bai, Georges Perec gogora ekarri dit. Eta Iñigo Astiz (poetak direlako kazetari ausartenak) eta Sarrionandiaren “akordatzen naiz”, noski. Baita oso nirea den zerbait ere:

 
Nire esku ezkerrak atso baten moduan idazten du jada.

Nire esku ezkerrak ez du inoiz gauza handirik idatzi.

Nire esku ezkerra agudo nekatzen da.

Nire esku ezkerrak ez du eskubide zibilik.

Nire esku ezkerrak ez du botoa ematen.

Nire esku ezkerra lizuna da.

Nire esku ezkerrak ez du inoiz ukitu nire ezkerreko ukondoa.




Nire esku ezkerra ez dago ezkonduta.

Nire esku ezkerrak ez du eskuinak beste larrurik jotzen.

Nire esku ezkerra sentimentala da.

Nire esku ezkerrak ez du Ravel jotzen.

Nire esku ezkerra umea da oraindik.


Michel Clavel
De ma main gauche (Éditions de l’Attente, 2012)

Saturday, October 6, 2012

May 1858


May 16. A. M.—[...] A hummingbird yesterday came into the next house and was caught. Flew about our parlor to-day and tasted Sophia's flowers. In some lights you saw none of the colors of its throat. In others, in the shade the throat was a clear bright scarlet, but in the sun it glowed with splendid metallic, fiery reflections about the neck and throat. It uttered from time to time, as it flew, a faint squeaking chirp or chirrup. The hum sounded more hollow when it approached a flower. Its wings fanned the air so forcibly that you felt the cool wind they raised a foot off, and nearer it was very remarkable. Does not this very motion of the wings keep a bird cool in hot weather?

Tuesday, October 2, 2012

Natura eta giza natura: Wisława Szymborska-ri omenaldia

Aurten joan zaigu Bixuaba Ximborska (polonieraz ahoskatzen gure fakultatean Erasmus dagoen ikasle batek irakatsi dit). Dakizuenez, mila bederatziehun eta laurogeita hamaseigarren urtean Literaturako Nobel Saria jaso zuen Szymborskak. (Eta baldin ez bazenekiten, Wikipediara jo, hantxe daude datu guztiak.)

Hona ekarriko ditut bere poema pasarte batzuk, kongresuaren gaia nolabait ukitzen dutelakoan. Nire tesia, erdipurdikoa bada ere, zera da: Szymborskak gizakia eta natura bereizten ditu, bata bestearengandik aparte ikusten ditu, baina hala ere natura-zientzien hizkuntza darabil gizatasuna zer den islatzeko.

Baina has gaitezen ariketa batekin, asmakizun batekin. Bere lehenengo liburua (1949an idatzia dago) zentsura dela eta ez zen argitara heldu. Poema hau atera dut argitaratu zuen bere lehenengo liburutik (1952):
Kaltetuak borrokara eraman zituelako,
garaipena betiereko egin zuelako,
datozen garaietarako
oinarri zurrunak altxa zituelako:
gizarte berriaren Adan hau
dagoen hilobia
ezagutzeke dauden planetetatik
etorriko diren loreekin apainduko dute.
(“Lenin” [1952], eusk.: Hedoi Etxarte)

Ba al daki inork poemaren izenburua? Nobel saridunek ere poema kaxkarrak idazten dituzte. Egileak berak hitz horiek jan behar izan zituen. Gizarte berriaz eta gizaki berriaz aritzeari utzi, eta beheko kontuaz arduratzeari ekin zion hurrengo poemetan.

Bere bigarren liburuak Yetiri deika du izena eta, diotenez, Yeti hura Stalin omen zen Szymborskaren irudimenean. Stalin-i deika honela agertu zen, gizatasunari itxaropen txiki bat eginez. Gauza arruntak goraipatzen ditu: asteazkenak, ogia eta alfabetoak. Yetiak kontrakoa entzun duen arren, ez da krimen bat hemen egiten dugun oro:
Yeti, behean eguaztena dugu,
abedera eta ogia,
bi gehi bi lau dira
eta elurra urtu egiten da.
...
Yeti, gure artean
krimena ez da gauza bakarra.
Yeti, hitz guztiek
ez dakarte heriotza.
Esperantza hartu dugu oinorde,
ahazturaren opari.
(Yetiri deika [1957], eusk.: Koldo Izagirre)

Szymborska poeta bat da, ez filosofoa. Hizkuntza maite du, berarekin jolas egiten du. Eta hala ere filosofiaz ari da eten gabe. Unibertso handi honetan, denbora paradoxa bat da. Greziako aforismo edo esaera zahar bat gogora ekartzen du poema motz honetan:
KÓSMOS MAKRÓS
KRÓNOS PARÁDOXOS
Greziako hizkuntza harrizkoak soilik ditu honentzako hitzak.
(eusk.: ACdR)

Eta historiaz:
ARBASOEN BIZITZA LABURRA

Gutxi heltzen ziren hogeita hamar urte betetzera.
Zahartzaroa zuhaitzen eta harrien pribilegioa zen.
Haurtzaroak otsoa otsoko den aldi laburra irauten zuen.
Presaka ibiltzea ezinbestekoa zen bizirik izateko
ilunabarrean,
lehen elurren garaian.
...
Ongia eta gaizkia.
Gutxi zekiten bi horiez eta dena zekiten:
gaizkia gailentzean, ostentzen da ongia;
ongia agertzean, zelatan da gaizkia.
Bata zein bestea garaitezinak dira,
itzultzerik baden lurraldeaz haraindi ezin erbesteratu.
Horregatik, ez da pozik izu itzalik ezean,
ez-eta etsipenik itxaropen izpirik ezean.
Bizitza, luze izanagatik, beti da labur.
Ezer gehitzeko laburregi.
(eusk.: Kirmen Uribe / Rikardo Arregi / Magdalena Wegzryn)

Giza historia nola, gure izaera hala. Eta nolakoa da giza historia? Szymborskarena den estilo goxo bezain lehor, umoretsu eta ia-apokaliptikoa honetan azaldua:
Hipotetikoa. Zalantzazkoa.
Omenaldirik gabekoa.
...
Ez oso erabilgarria istoriotik
taxuzko irakaspen bat ateratzeko.
...
Gutxi gorabeherako Atlantida honetan.
(eusk.: ACdR)

Historia bezala, oroimen pertsonala ere kontingentea da, ez-iraunkorra:
Dena nirea da baina maileguan soilik,
deus ez oroimenean gordetzeko,
nahiz eta nirea den begiratu ahala.
(eusk.: ACdR)

Eta zer esan Heraklitoren inguruan egindako poema honi buruz, Juan Garziak neurtitzez maisuki euskaratua:
Ezer birritan ez da gertatzen
ezta gertatuko ere;
eskarmenturik gabe jaioak,
hil errutinarik gabe.

Mundu eskola honetan inor
ikasle txar izan arren
ez da urterik errepikatzen,
negu, udak, oro barren.

Ezein ez dugu egun berbera,
ez dira bi gau antzeko,
so berdinik ez begi bakoitzak,
musu oro bestelako.
...
Baldar besarka, irritsu goaz
zuhurbidearen bila,
desberdin garen arren tanto bi
ur garbizkoak bezala.
(eusk.: Juan Garzia)

Bi tanta ur, berdinak ala desberdinak? Bi pertsonen artean, zer dugu berdin, zer ez?

Patxi Lopez lehendakariak irakurri zuen poema hori, kargua hartzeko egunean. Ez dakit oso aproposa izan zenik. Azken finean, egia bada Szymborskak dioena, ezer birritan ez dela gertatzen, ezta gertatuko ere… orduan ez dut uste kargua berriz hartzen Patxi ikusiko dugunik.

Umorea aipatu dut. Berea propio dena dastatzeko pare bat poema osorik irakurri beharko genituzke. Adibidez, “Ahotsak” izeneko poema mundiala, non herri txikien laudorio ironikoa egiten duen, inolako autokonplatzenziarik gabe, nartzisismorik gabe. Ikus ezazue beste hau:
NORK BERE BURUA GUTXIESTEAREN LAUDORIOA

Zapelatzak ez dio bere buruari ezer leporatzen.
Ez du kezkarik erakusten pantera beltzak.
Pirainek ez dute inoiz euren jokaera zalantzan jartzen.
Eta kriskitin-sugeak bere burua onesten du etengabe.

Ez da mundu zabalean txakal autokritikorik.
Otia, kaimana, trikina eta ezpara
euren larruan gozo bizi dira.

Ehun kilo pisatzen du orkaren bihotzak,
baina, funtsean,
arina da luma bezain.

Eguzkiaren hirugarren planetan,
kontzientzia garbi lasaia
aberekeriaren zantzu argiena dugu.
(eusk.: Kirmen Uribe / Rikardo Arregi / Magdalena Wegzryn)

Kontzientzia txarra izateak gizaki bihurtzen gaitu. Hemen daukagu giza natura beste animaliengatik aparte jarrita. Eta naturatik aparte:
HARRIAREKIN SOLASEAN

Harriaren atean jo dut.
—Neu naiz, utzi sartzen.
Zure barrura sartu nahi dut,
begiratu bat eman;
arnastu nahi zaitut.

—Alde! —dio harriak—.
Hermetikoa naiz, itxia erabat.
Zati-zati eginda ere
zatiok itxiak ginateke,
hauster eginda ere
hausterra itxia.

Harri baten atean jo dut.
—Neu naiz, utzi sartzen.
Jakinmin hutsez nator.
Eta soilik bizitzak ase dezake.
Zure jauregian paseatu nahi dut,
eta gero hosto bati bisita egin, eta ur-tanta bati.
Ez dut asti gehiegirik.
Ez al zaitu nire hilkortasunak hunkitzen?
...
—Ez zara sartuko —dio harriak—.
Partaidetza-sena falta zaizu.
Eta ez da ordezko senik.
Dena ikusteko ahalmena bera ere
alferrikakoa duzu parte hartzeko gauza ez bazara.
Ez zara sartuko; sen hori zugan xede hutsa da,
ahalegin hutsa, fantasia hutsa.
...
Harriaren atean jo dut.
—Neu naiz, utzi sartzen.
—Ez dut aterik —dio harriak.
(eusk.: Kirmen Uribe / Rikardo Arregi / Magdalena Wegzryn)

Harririk edo naturarik ez ezazue erantzunik espero. Szymborskak galdera berriak baino ez ditu. Edo galderarik ez, galdera bat egiterakoan dugun jakin mina baizik:
arrazoi serio edo ez hain serio batengatik
galdera batzuk mahaigaineratzen dira
eta erantzun gisa:
dena dela, bi puntu:
(Bi puntu [2005], eusk.: ACdR)

Szymborska aurten hil zen, 88 urte zituela. 70 urteko bere ibilbide luzean, 350 bat poema argitaratu zituen. Zergatik horren gutxi? “Etxean zaborrontzi bat daukat”, esan omen zuen. Hiltzerakoan, bilduma berri bat lantzen ari zen. Bilduma horrek izena du “Nahikoa”.

Bere azken poemetan ez du Lenin goraipatzen (Hitler-i buruzko poema bat ere idatzi zuen, gutako edozein Hitler bat izan litekeela frogatuz), pertsona arrunt bat baizik.
Denbora batez
behatu dudan norbait.

Ez du deiadarrik egiten
abesbatzen moduan.
Ez du urbi et orbe adierazpenik egiten.
Ez da bozeramalea.
Bere aurrean
galderarik ez:
noren alde, noren aurka,
eskerrik asko, ezin dut ikusi.

Bereiztezina.
Gatzgabea.
Udal Garbiketa Zerbitzuaren langile.
Egunsenti zurbilean
gertatzen ari zen lekutik,
berak biltzen du, kendu eta zabortegira eraman,
hilzoriko zuhaitzei itsatsita dagoena,
belarrari lotuta dagoena.

Pankarta hautsiak,
botila puskatuak,
afixa erreak,
karraskaturiko hezurrak,
arrosarioak, txilibitu eta kondoiak.

Behin batez sasi artean uso kaiola bat topatu zuen.
Etxera eraman zuen

eta han gordetzen du
hutsik iraun dezan.
(“Nahikoa” hilondoko bildumatik [2012], eusk.: ACdR)

Giza naturaren eta askatasunaren azken sinbolo eder hau: kaiola huts bat.