Imago lacus

The picture above was taken by a dear friend, the American poet Debra Kang Dean (please do not use it without permission). I met Debra three years before, when I went to Walden to work with his late husband Brad, a great Thoreau scholar. Once we spent hours tracking this quotation: "Some men go fishing all their lives without ever realizing it's not fish they are after." We concluded that Thoreau never wrote it, but si non è vero...

Sunday, March 23, 2014

High Alaitasuna

Hemen.

DFW on cliché, freedom and education

The most obvious, important realities are often the ones that are hardest to see and talk about. Stated as an English sentence, of course, this is just a banal platitude, but the fact is that in the day to day trenches of adult existence, banal platitudes can have a life or death importance.

*

So let's talk about the single most pervasive cliché in the commencement speech genre, which is that a liberal arts education is not so much about filling you up with knowledge as it is about “teaching you how to think”. If you're like me as a student, you've never liked hearing this, and you tend to feel a bit insulted by the claim that you needed anybody to teach you how to think, since the fact that you even got admitted to a college this good seems like proof that you already know how to think. But I'm going to posit to you that the liberal arts cliché turns out not to be insulting at all, because the really significant education in thinking that we're supposed to get in a place like this isn't really about the capacity to think, but rather about the choice of what to think about.

*

The point here is that I think this is one part of what teaching me how to think is really supposed to mean. To be just a little less arrogant. To have just a little critical awareness about myself and my certainties. Because a huge percentage of the stuff that I tend to be automatically certain of is, it turns out, totally wrong and deluded. I have learned this the hard way, as I predict you graduates will, too.

*

Learning how to think really means learning how to exercise some control over how and what you think. It means being conscious and aware enough to choose what you pay attention to and to choose how you construct meaning from experience. Because if you cannot exercise this kind of choice in adult life, you will be totally hosed. Think of the old cliché about quote the mind being an excellent servant but a terrible master.

*

Here's something else that's weird but true: in the day-to day trenches of adult life, there is actually no such thing as atheism. There is no such thing as not worshipping. Everybody worships. The only choice we get is what to worship.

*

The capital-T Truth is about the real value of a real education, which has almost nothing to do with knowledge, and everything to do with simple awareness; awareness of what is so real and essential, so hidden in plain sight all around us, all the time, that we have to keep reminding ourselves over and over.

*

It is unimaginably hard to do this, to stay conscious and alive in the adult world day in and day out. Which means yet another grand cliché turns out to be true: your education really IS the job of a lifetime. And it commences: now

David Foster Wallace
Kenyon Commencement Address - May 21, 2005

Monday, March 17, 2014

Seamus Heaney Euskal Herrian

Gaurko eguna St Patrick's day delarik, aproposa deritzot Heaneyz berriro mintzatzeko, eta hala egin dut Jose Luis Padronekin, Lizardiren baratzean. Field Work, “landa lana” izeneko poema liburua nirekin eraman dut. Izenburu ederrak ditu Heaneyk, gehienak bi hitzez osatutakoak, Human Chain (giza katea), Seeing Things (gauzak ikusten), Electric Light (argi elektrikoa), edo District & Circle, Londreseko metroko bi ibilbideen izenak hain zuzen ere.

Eta liburu horretan aurkitu dut Euskal Herriari egiten dion aipamena, “High Summer” poeman. Emazteak, semeak eta Heaneyk berak egindako bidaiaren oroigarri, poema horretan deskribatzen ditu haurraren negarrak (hortzak ateratzen ari baitzaizkio), arrantzan emandako orduak, lekuak eta tresneria ñabardura guztietan. Eta amaieran:

We left by the high bare roads of the pays basque
where calvaries sentry the crossroads like masts
and slept that night near goatbells in the mists.
Alde egin genuen euskal herriko goiko bide biluzietan barrena
non kalbarioek gurutzebideak zaintzen dituzten mastak bailiran
eta gau horretan lo egin genuen zintzarrien hurbil behelainotan.
Seamus Heaney
Field Work (Faber and Faber, 1979)

Saturday, March 15, 2014

Oihenart aforismo lehiaketaz

Ortzadar kultura gehigarrian argitaratu dute gaur Ana Urkizari eta bioi egindako elkarrizketa bat. Gai ugari orrialdetik at geratu direlarik, hauxe da erantzun nuen galdetegi osoa.

1. Aforismoen Oihenart sariketa laugarren aldiz antolatuko du aurten EHUk. Harrera ona orain artean? Bai, Donostiako Udalak harrera ona izan du eta diru-sariak jartzen ditu. Handikeriarik gabe (generoa laburra eta ez-masiboa izateaz gain, euskara hutsez egiten dugu) bi liburu txiki argitaratu ditugu eta egitasmoa egonkortu dela esan genezake.

2. Zergatik Oihenarten izena? 1657. urtean Arnaut Oihenart idazleak euskal atsotitz edo refrauen lehenengo bilduma bildu zuelako. Entsegugile eta poeta ere zelarik, aforismoak jasotzeaz gain, sortu ere behar direla gogorarazten digu.

3. Kalitate oneko testuak jaso ohi dituzue? Parte-hartzaile asko? Zein da parte-hartzailearen profila? Ez dago hori guztiz jakiterik, baina esango nuke parte hartzaileen erdia unibertsitateko jendea dela, ikasle zein irakasle, eta beste erdia literaturazaleak, lana argitaratua duten idazleak barne; poetak eta bertsolariak ere lehiatu dira. Oro har, belaunaldi ezberdineko jendea dago; lehenengo mailako ikasleak baita dagoeneko erretiroa hartu dutenak ere. Kantitatea baino, kalitatea hobesten dugu, baina zifrak dira euskeraz egiten diren beste lehiaketen ingurukoak, eta gehiago ikusi nahi dugu.

4. Zergatik aforismo lehiaketa, eta ez ohikoagoak diren literatura lehiaketen tankerako zerbait? Baliabide handirik eskatzen ez du, eta gazteei begira egina dagoelako, pentsamendua euskaraz garatzeko eta literatura sustatzeko baliagarria delakoan. Sustapen lan hori, adin guztietara irekia baldin badago ere, batez ere unibertsitateko ikasle diren gazteen artean egiten da.

5. Filosofia eta Irakaskuntza fakultateek antolatutako lehiaketa da. Niri bitxia egin zait filologiako fakultateak parte hartu ez izana. Horrek esan nahi du aforismoak literaturatik baino gertuago daudela pentsamenduaren alorretik? Ideia gure fakultatetik abiatu zen, baina elkarlana egiteko prest gaude, noski; arlo akademikoen zatiketak ez du laguntzen aforimoaren kasuan, pentsamendua eta literatura bereizezinak baitira. Gure fakultatean idazle eta literaturazale ugari dabiltza (Agustin Arrieta, Mari Luz Esteban edo Fito Rodrigez, kasu) baina Letren fakultatean ere pentsamendua lantzen da; izan ere, hango irakaslea den Edu Zelaietak lehiaketan parte hartu izan du.

6. Zer da aforismoa? Edo zer behar du testu batek aforismo izateko? Gezi baten modukoa izan behar du, zorrotza bezain bizkorra. Aforismoa da modu laburrez azaldutako pentsaera bat, gogoan iltzatuta egoteko gauza dena. Testu motza baina osoa, luzera txikikoa baina oihartzun handikoa.

7. Neurri jakineko genero bat al da? Inolaz ere ez. Ez dugu araurik ezta definizioaren inguruan adostasunik ere. Inork ez daki zehazki zer den aforismo bat, baina aforismo on batekin topo eginez gero, denok dakigu zer den. Hor gai polita dago ikerkuntza egiteko.

8. Aforismoek beste molde bateko olerkiek baino oihartzun txikiagoa dutela iruditzen zait. Zergatik? Olerkiaren anaia txikia esan daiteke direla? Aforismoa ez da poesia, gertukoa izan arren. Izatekotan, entseguaren anai txikia dela esango nuke.

9. Ez dakit aforismoek haiku japoniarrekin parekidetasunik ba ote duten… Konparatu daitezke? Forma zehatza da haikua, edukia eta baliabideak oso markatuta datoz tradizio jakin batetik. Aforismoa, berriz, genero gisa azkoz libreagoa da.

10. Zer tradizio du aforismoak euskal literaturaren historian? Zein idazle aritu izan da aforismoak lantzen literaturaren historian? Bada aforismo liburu aipagarririk? Aforismo aipagarririk? Herri eta ahozko literaturan, jakina, beti egon dira esaera zaharrak. Eta gaztelaniaz egiten dutenen artean aforismoan berezituta dagoen idazle bat Donostian dugu, Ramon Eder, besterik ez du argitaratzen! Aforismotan maisuak dira Pascal eta Nietzsche, edo Cioran. Gaur egun ospe handia hartu duen beste errumaniatar baten aforismoak itzuli berri ditu gure lehiaketan irabazle batek, Hasier Agirrek. Baina esango nuke Internet izan dela aforismoari bizitza berri bat eman diona. Bixente Serranok egunero argitaratzen ditu bere aforismoak Berriako blog batean, eta Juan Kruz Igerabidek ale ederrak bota ditu sare sozialetan.

11. Gaur egun, hor dago Ana Urkizaren duela gutxiko liburua. Baina salbuespena da euskal literaturaren esparruan? Ez, noski! Esate baterako, Karlos Linazasorok urteak eman ditu aforismoak idazten, eta laster argitaratuko du liburu bat, berriekin osatutakoa.

Tuesday, March 11, 2014

Basoko jendea

Egun (edo gau) hauetan Georg Trakl ari naiz irakurtzen, Anton Garikanok eginiko itzulpen dotorean, duela mende bateko Austria-Hungaria inperioko paisaiak gaur egungo Euskal Herrikoekin alderatzen Munduko Poesia Kaierak ekimenari esker. Lizardiren baratzeko "Paisaiaren Poetikak" hurrengo saioan basoan zehar ibiliko garenez, honako poema eder honetan gelditu naiz.



Beñat Sarasolak hitzaurrean esaten duenarekin ezin adosago, "Traklen poesiaren elementu nabarmenetako bat da izadiaren zabala nola ekartzen duen lerroetara". Etxe barruan kokatua den poema batean ere, natura sartzen da zirrikitu orotatik (6. orr.) baina, bitxia bada ere, "Basoko txokoan" gertatzen dena alderantzizkoa da. Naturari buruzko poema batean, giza jende andana dabil. Azken finean, Joxe Azurmendik esan zuen bezala, gizakia beste abere bat da...

Sunday, March 9, 2014

De consolatio philosophiae

Bere akatsa, idealista soberan izateko joera. Baina ez erremediorik gabe, filosofiako irakasle bihurtu baitzen.

Peter Høeg on intercultural understanding

There is one way to understand another culture. Living it. Move into it, ask to be tolerated as a guest, learn the language. At some point understanding may come. It will always be wordless. The moment you grasp what is foreign, you will lose the urge to explain it. To explain a phenomenon is to distance yourself from it. When I start talking about Qaanaaq, to myself or to others, I again start to lose what has never been truly mine.

P. Høeg
Smilla's Sense of Snow (Bantam Doubleday Dell, 1993)

Tuesday, March 4, 2014

Ramon et Ur

Gaur aurkeztu berri duen liburua (Ibon Egañaren eta Iñaki Aldekoaren laguntzaz) itzuliko ote duen galdetu diote Ur Apalategiri. Zortzi urte eman ondoren hura izkiriatzen, bere eskuz itzultzeko astia ez duela erantzun du. Egoeraz jabetuta (hein batean nik ere pairatzen dudalako), azken orrialdetan topatu dudan pasarte esanguratsu bat itzultzen ausartuko naiz, Saizarbitoriaren literatura ederki deskribatzeaz gain, Apalategirena ere nolabait laburbiltzen duelakoan (dominatzailearen eta menperatuen dialektika hau oso nabarmena da, nire ustez, bere ipuinetan):
Porque la verdadera cuestión, para Saizarbitoria, no es sobre poder disfrutar o no de un lugar bajo el sol, sino sobre la naturaleza del lugar que se nos asigna y sobre la manera de obtenerlo. La vía neomoderna que inaugura no es reducible a la reacción nostálgica de un autor vuelto hacia su propio pasado literario, ni tampoco a la melancolía inherente a los utopistas decepcionados y derrotados; es una manera de afirmar, para el autor periférico en búsqueda de libertad de expresión y autenticidad literaria, que la alteridad literaria no existe, que la idea de una literatura exótica no existe más que en el perverso espíritu de aquellos que necesitan de un Otro para sentirse en el centro del sistema literario mundial o en el igualmente tortuoso de quienes aceptan ponerse la máscara de la alteridad a cambio de un poco de visibilidad y acceso al mercado. La perifericidad existe --el mundo se divide en oprimidos y opresores, el reparto del poder es desigual en el espacio literario-- pero la asociación, tristemente sistemática, entre la noción de exotismo y la de identidad periférica no es más que un intento de naturalizar la relación de dominación. Saizarbitoria vacía de sustancia el exotismo literario al describir el funcionamiento en última instancia banal --hecho de frustraciones, rivalidades, celos, compromisos, traiciones, ridículo y mediocridad, pero también de dignidad, inventiva, deseos, profundidad, inteligencia proprioceptiva y aspiración a lo universal-- de una literatura vasca en vía de desarrollo, a imagen de tantas otras literaturas periféricas. Al practicar una literatura reflexiva, urbana, sofisticada, exigente en lo formal e innovadora (o sea, al apropiarse de las características habituales de la haute littérature producida en las grandes capitales literarias internacionales) al servicio de un punto de vista periférico y sin concesiones, Saizarbitoria juega en la cancha de la comunicación literaria mundializada. 
Ur Apalategi
Ramon Saizarbitoria: l’autre écrivain basque (L’Harmattan, 2014), 233-4

Monday, March 3, 2014

Un poema de Rikardo Arregi Diaz de Heredia-ren poema bat


ZERUAREN KARTOGRAFIA

Eta gauez zeruari begira,
izarren bide sotilak antzeman,
mugimendu geldiezin haietan
denboraren zorabio eztiak
buru-begiak mende hartu arte.

Gero Ewe haurrekin leun kantatu:
Harmonia handia da ortzia,
han ez da galerarik, ez istripurik,
han den orok daki bere bidea.


CARTOGRAFÍA CELESTE

Y por la noche, observando el firmamento,
descubrir las vías sutiles de las estrellas,
hasta que bajo esos movimientos imparables
el dulce extravío del tiempo
conquiste ojos y mente.

Cantar, después, con los niños ewe:
el firmamento es una gran armonía,
no hay en él pérdida ni accidente,
allí, todo cuanto es conoce su camino.


Rikardo Arregi Díaz de Heredia
Kartografia (Alberdania, 1998)
Cartografía (Bassarai, 2000) Trad. Gerardo Markuleta


Sunday, March 2, 2014

Handle with care

Arte guztien erregaia da txaloa, eta erregai guztiek arriskua dute. Txaloen arriskuaz eta beharraz dihardu Harkaitz Canoren azkenak. Liburuari aurkezpen ederra antolatu zioten Edo!koek Iñigo Astiz-ekin batera, ezustekoa eta guzti, eta hortik igaro nintzen, presak jota. Entsegu narratiboa (edo narrazio hausnartzailea, nahi duzun modura) horrek pasadizo, gogoeta eta aipu ugari uztartzen ditu. Badago bat Bukowskiri buruzkoa (poeta, ez taberna), baina hau da gogoan iltzatuta gelditu zaidan pasartea, egiazkoena delakoan-edo:
“Hamabost urterekin, eskolaz aldatu berri, inork ezagutzen ez ninduen lizeo hartan idazlan bat irakurrarazi zidaten lehen egunetan, eta nor nintzen apenas ez zekiten ikaskideek txalo egin zuten. Zergatik naizen idazle galdetzen didatenean, ezagutzen ez ninduten ikaskideek hamabost urterekin jotako txaloari esker dela esaten dut batzuetan. Haiei zor diedala nire bizitzan hartutako bidea. Eta, agian, halaxe da.” (37-38 orr.)
Txaloek idazle bihurtu zuten. Kontuz, beraz, txaloekin. Harkaitzek berak aurkezpenean esan zuen bezala, “kontuz ondo samar egiten duzunarekin; bizitza osoan ez duzu besterik egingo.” Txaloak munduan eragina du, agian guk pentsatu baino eragin handiagoa. Txaloa erregai delako, baita errekonozimendua ere. Handle with care.

Harkaitz Cano
Txalorik ez, arren (Edo!, 2014)